منظور از ذی القربی چیست
منظور از ذی القربی در آیه خمس چه کسانی هستند
وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کانُوا إِخْوانَ الشَّیاطِینِ وَ کانَ الشَّیطانُ لِرَبِّهِ کفُوراً ۲۶- و حق نزدیکان را بپرداز و (همچنین) مستمند و وامانده در راه را، و هرگز اسراف و تبذیر مکن. ۲۷- چرا که تبذیرکنندگان برادران شیاطینند، و شیطان کفران (نعمتهای) پروردگارش کرد
نخست می گوید: حق ذی القربی و نزدیکان را به آنها بده (وَ آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ) و همچنین مستمندان و درراه ماندگان را (وَ الْمِسْکینَ وَ ابْنَ السَّبِیلِ): در عین حال هرگز دست به تبذیر نیالای (وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً).
ذوی‌القربی به معنای خویشاوندان نزدیک است. واژه القربی در قرآن به همراه کلمه ذی، ذوی، اولی و در آیه «قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی» بدون اضافه‌ای آمده است. زمخشری مفسر و لغت‌شناس اهل سنت منظور القربی در این آیه را اهل القربی دانسته است.
القربی در قرآن بیشتر به معنای خویشان و نزدیکان هر فردی از مسلمانان به کار رفته است. قُرب در لغت به معنای نزدیکی در نسبت، زمان و مکان است. بنا بر احادیث، القربی در آیه مودت، آیه خمس و آیه فیء امان معصوم تفسیر شده است.
منظور از ذی القربی در اینجا کیانند؟
کلمه ذی القربی به معنی بستگان و نزدیکان است و در اینکه منظور از آن در اینجا معنی عام است یا خاص در میان مفسران بحث است.
۱- بعضی معتقدند مخاطب، همه مؤمنان و مسلمانان هستند، و منظور پرداختن حق خویشاوندان به آنها است.
۲- بعضی دیگر می گویند مخاطب پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است و منظور پرداختن حق بستگان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به آنها است، مانند خمس غنائم و سایر اشیائی که خمس به آن تعلق می گیرد و بطور کلی حقوقشان در بیت المال.
لذا در روایات متعددی که از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده می خوانیم که به هنگام نزول این آیه، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه (علیهاالسلام) را خواند و سرزمین فدک را به او بخشید.
در حدیثی که از منابع اهل تسنن از ابو سعید خدری صحابه معروف پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل شده می خوانیم: لما نزل قوله تعالی و آت ذا القربی حقه اعطی رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) فاطمه فدکا: هنگامی که آیه و آت ذا القربی حقه نازل شد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) سرزمین فدک را به فاطمه (علیهاالسلام) داد.
از بعضی از روایات استفاده می شود که حتی امام سجاد (علیه السلام) به هنگام اسارت در شام با همین آیه به شامیان استدلال فرمود و گفت: منظور از آیه آتِ ذَا الْقُرْبی حَقَّهُ مائیم که خدا به پیامبرش دستور داده که حق ما ادا شود (و این چنین شما شامیان همه این حقوق را ضایع کردید).
ولی با اینهمه همانگونه که قبلا هم گفتیم این دو تفسیر با هم منافات ندارد، همه موظفند حق ذی القربی را بپردازند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هم که رهبر جامعه اسلامی است
موظف است به این وظیفه بزرگ الهی عمل کند، در حقیقت اهلبیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از روشنترین مصداقهای ذی القربی و شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) از روشنترین افراد مخاطب به این آیه است.
به همین دلیل پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) حق ذی القربی را که خمس و همچنین فدک و مانند آن بود به آنها بخشید، چرا که گرفتن زکات که در واقع از اموال عمومی محسوب می شد برای آنها ممنوع بود.
البته توجه داشته باشید و اشتباه نشود، معنا و مفهوم ذی القربی در این آیه، که برای عموم و عام توضیح دادیم بر خلاف آیه. . . قُلْ لا أَسْئَلُکمْ عَلَیهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی وَ مَنْ یقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فِیها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَکورٌ (۲۳)
شوری: ۲۳-. . . بگو من هیچ پاداشی از شما بر رسالتم درخواست نمی کنم جز دوست داشتن نزدیکانم و هر کس عمل نیکی انجام دهد بر نیکی اش می افزائیم، چرا که خداوند آمرزنده و شکرگزار است.
باتوجه به تفسیر و توضیح های مذکور، این نکته برای ما مسلّم می شود که دوست داشتن ذی القربی آن حضرت و احترام آنها، از وظایف مهم مسلمانان و از تکالیف قطعی آنهاست که بزرگان زیادی در زمان حیات خود به این وظیفه عمل نموده و در موقع لزوم از جان و مال خود گذشته اند و تاریخ برای ما سرگذشت های آنان را بیان کرده و مورد تنبّه و الگو گرفتن از آنها را، قرار داده است که برای نمونه به سرگذشت یکی از این بزرگان دقت نمائید.