لقب صفی الله لقب کدام پیامبر است
لقب صفی الله لقب کدام پیامبر است
صفی الله از دو واژه ی صفی و الله تشکیل شده که معنی واژه ی صفی برگزیده، منتخب، بی آلایش، پاک، منزه است.برهمین اساس ترکیب صفی و الله نام پسرانه ی عربی است و معنی آن یعنی برگزیده خداوند. صفی الله لقب حضرت آدم است. در واقع آدم را آدم التراب می‌نامند و کنیه اش ابوالبشر است و لقب اش صفی الله. در سوره‌های بقره، اعراف، حجر، طه، ص، بنی اسرائیل و کهف از حضرت آدم سخن به میان آمده است. آدم بر پایه اسطوره‌های سامی و کتاب مقدس ادیان ابراهیمی که شامل ادیان: یهودیان، مسیحیان و مسلمانان است نخستین انسانی است که آفریده شد وابتدا در بهشت زندگی می‌کرد.
در ادیان ابراهیمی همسر آدم، حوا بود (در روایاتی لیلیت نخستین زن آفریده خدا و همسر آدم بود) و بر طبق آیات قرآن نیز آدم فقط یک همسر داشت که آن هم حوا بود. چون آدم و حوا، توسط شیطان فریفته شدند و از درخت ممنوعه، میوه‌ای را خوردند، از بهشت اخراج شدند. این اولین انتقام شیطان از انسان بود که باعث اخراج آدم از پادشاهی بهشت و تنزل او به مقام بشری شد.
پس از اخراج آدم از بهشت، اولین توبه‌های انسان از گناه در پیشگاه خدا صورت گرفت که در نهایت این توبه‌ها توسط خدا پذیرفته گردید. آدم و حوا دو دختر و دو پسر داشتند (هابیل، قابیل، اقلیما، الیزا) که سایر انسانها از نسل آنان زاده شدند. مسلمانان به او لقب «ابوالبشر» (به معنی پدر نوع بشر) داده‌اند. در اسلام، نه تنها آدم را نخستین انسان که نخستین پیامبر نیز می‌دانند.
چرا به حضرت آدم (علیه السلام) لقب صفی الله داده شد؟
مساله صفی و برگزیده بودن و مجتبی و گزینش برخی از مخلوقات بر برخی دیگر، در آیات و روایات فراوانی مورد توجه قرار گرفته است.
قران کریم در آیات متعددی به این مساله پرداخته و پیامبرانی چون آدم، ابراهیم ،اسحاق، یعقوب، طالوت، نوح، آل ابراهیم، آل عمران، مریم، موسی (علیهم السلام) و به طور کلی بندگانی را به عنوان بندگان برگزیده الهی معرفی می کند. لذا در قران کریم اصل برگزیده بودن و صفی شدن ، اختصاصی به حضرت آدم (علیه السلام) ندارد.
برخی از آیاتی که به این مساله اشاره دارند عبارتند از: – وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّهِ إِبْراهیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَهِ لَمِنَ الصَّالِحینَ (۱) – وَ وَصَّى بِها إِبْراهیمُ بَنیهِ وَ یَعْقُوبُ یا بَنِیَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى لَکُمُ الدِّینَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (۲) – وَ قالَ لَهُمْ نَبِیُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَکُمْ طالُوتَ مَلِکاً قالُوا أَنَّى یَکُونُ لَهُ الْمُلْکُ عَلَیْنا وَ نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ وَ لَمْ یُؤْتَ سَعَهً مِنَ الْمالِ قالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاهُ عَلَیْکُمْ وَ زادَهُ بَسْطَهً فِی الْعِلْمِ وَ الْجِسْمِ وَ اللَّهُ یُؤْتی مُلْکَهُ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَلیمٌ (۳) – إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمینَ(۴) – وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفاکِ عَلى نِساءِ الْعالَمینَ (۵) – قالَ یا مُوسى إِنِّی اصْطَفَیْتُکَ عَلَى النَّاسِ بِرِسالاتی وَ بِکَلامی فَخُذْ ما آتَیْتُکَ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرینَ (۶) – قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ سَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذینَ اصْطَفى آللَّهُ خَیْرٌ أَمَّا یُشْرِکُونَ (۷) – وَ اذْکُرْ عِبادَنا إِبْراهیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی الْأَیْدی وَ الْأَبْصارِ * إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَهٍ ذِکْرَى الدَّارِ * وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ الْأَخْیارِ .(۸) در روایات نیز موارد متعددی از موجوات و مخلوقات عالم به عنوان برگزیدگان الهی معرفی شده اند که در این نوشتار به نقل آنچه در کتاب « حکمت نامه پیامبر اعظم (صلى الله علیه و آله و سلم) جمع آوری شده است می پردازیم.
در این کتاب ذیل عنوان« خِیَرَهُ اللَّهِ» به برخی از این روایات پرداخته شده است. – قال رسول اللَّه (صلى الله علیه و آله): إنَّ اللَّهَ- تَبارَکَ وتَعالَى- اختارَ مِن کُلِّ شَیءٍ أربَعَهً: اختارَ مِنَ المَلائِکَهِ جَبرَئیلَ ومیکائیلَ وإسرافیلَ ومَلَکَ المَوتِ علیهم السلام. وَاختارَ مِنَ الأَنبِیاءِ أربَعَهً لِلسَّیفِ: إبراهیمُ وداودُ وموسى وأنَا. وَاختارَ مِنَ البُیوتاتِ أربَعَهً، فَقالَ: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِینَ. وَاختارَ مِنَ البُلدانِ أربَعَهً، فَقالَ عز و جل: وَ التِّینِ وَ الزَّیْتُونِ* وَ طُورِ سِینِینَ* وَ هذَا الْبَلَدِ الْأَمِینِ، فَالتّینُ المَدینَهُ، وَالزَّیتونُ بَیتُ المَقدِسِ، وطورُ سینینَ الکوفَهُ، وهذَا البَلَدُ الأَمینُ مَکَّهُ. وَاختارَ مِنَ النِّساءِ أربَعاً: مَریَمُ وآسِیَهُ وخدیجَهُ وفاطِمَهُ. وَاختارَ مِنَ الحَجِّ أربَعَهً: الثَّجُّ وَالعَجُّ وَالإِحرامُ وَالطَّوافُ، فَأَمَّا الثَّجُّ فَالنَّحرُ، وَالعَجُّ ضَجیجُ النّاسِ بِالتَّلبِیَهِ.وَاختارَ مِنَ الأَشهُرِ أربَعَهً: رَجَبٌ وشَوّالٌ وذُو القَعدَهِ وذُو الحِجَّهِ. وَاختارَ مِنَ الأَیّامِ أربَعَهً: یَومُ الجُمُعَهِ ویَومُ التَّروِیَهِ ویَومُ عَرَفَهَ ویَومُ النَّحرِ.(۹) پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) فرمود: خداوند متعال، از میان هر چیزى، چهار [نمونه] را برگزید: از میان فرشتگان، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل (علیهم السلام) را برگزید. و از میان پیامبران، چهار نفر را براى شمشیر و جهاد برگزید: ابراهیم و داوود و موسى (علیهم السلام) و من. و از میان خاندان ها، چهار خاندان را برگزید و فرمود: «خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر جهانیان برگزید». و از میان شهرها، چهار شهر را برگزید و فرمود: «سوگند به انجیر و زیتون و طور سینا و این شهر امن». «انجیر»، مدینه است. «زیتون»، بیت المقْدِس است. «طور سینا»، کوفه است و «این شهر امن»، مکّه است.
و از میان زنان، چهار بانو را برگزید: مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه. و از میان [اعمالِ] حج، چهار عمل را برگزید: ثج، عَج، احرام و طواف. ثج، قربانى است و عج، زمزمه لبّیک مردم. و از میان ماهها، چهار ماه را برگزید: رجب، شوّال، ذىقعده و ذىحجّه.و از میان روزها، چهار روز را برگزید: روز جمعه، روز تَرویَه (هشتم ذىحجّه)، روز عَرَفه و روز قربانى. – در روایت دیگری از پیامبر گرامی اسلام می خوانیم: إنَّ اللَّهَ عز و جل اختارَ مِنَ الأَیّامِ الجُمُعَهَ، ومِنَ الشُّهورِ شَهرَ رَمَضانَ، ومِنَ اللَّیالی لَیلَهَ القَدرِ، وَاختارَنی عَلى جَمیعِ الأَنبِیاءِ، وَاختارَ مِنّی عَلِیّاً وفَضَّلَهُ عَلى جَمیعِ الأَوصِیاءِ، وَاختارَ مِن عَلِیٍّ الحَسَنَ وَالحُسَینَ، وَاختارَ مِنَ الحُسَینِ الأَوصِیاءَ مِن وُلدِهِ، یَنفونَ عَنِ التَّنزیلِ تَحریفَ الغالینَ وَانتِحالَ المُبطِلینَ وتَأویلَ المُضِلّینَ، تاسِعُهُم قائِمُهُم وهُوَ ظاهِرُهُم وهُوَ باطِنُهُم.(۱۰) پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) فرمود: خداوند از میان روزها، جمعه را و از میان ماهها، ماه رمضان را و از میان شبها، شب قدر را برگزید و مرا از میان همه پیامبران برگزید و از [خاندانِ] من، على را برگزید و او را بر همه اوصیا برترى بخشید، و از على، حسن و حسین را برگزید و از حسین، اوصیایى از فرزندان او را، که آنان تحریفِ غلوکنندگان و فرقه سازىِ باطل گرایان و تأویل گمراه گران را از قرآن دور مىسازند.
نهمینِ آنان، «قائم» آنان است. اوست ظاهرشان و اوست باطنشان. – در روایت دیگری از نبی مکرم اسلام می خوانیم: إنَّ للَّهِ عز و جل خِیاراً مِن کُلِّ ما خَلَقَهُ، فَلَهُ مِنَ البِقاعِ خِیارٌ، ولَهُ مِنَ اللَّیالی (خِیارٌ)، ومِنَ الأَیّامِ خِیارٌ، ولَهُ مِنَ الشُّهورِ خِیارٌ، ولَهُ مِن عِبادِهِ خِیارٌ، ولَهُ مِن خِیارِهِم خِیارٌ. فَأَمّا خِیارُهُ مِنَ البِقاعِ فَمَکَّهُ وَالمَدینَهُ وبَیتُ المَقدِسِ. وأمّا خِیارُهُ مِنَ اللَّیالی فَلَیالِی الجُمَعِ ولَیلَهُ النِّصفِ مِن شَعبانَ ولَیلَهُ القَدرِ ولَیلَتَا العیدِ. وأمّا خِیارُهُ مِنَ الأَیّامِ فَأَیّامُ الجُمَعِ وَالأَعیادِ. وأمّا خِیارُهُ مِنَ الشُّهورِ فَرَجَبٌ وشَعبانُ وشَهرُ رَمَضانَ. وأمّا خِیارُهُ مِن عِبادِهِ فَوُلدُ آدَمَ، وخِیارُهُ مِن وُلدِ آدَمَ مَنِ اختارَهُم عَلى عِلمٍ مِنهُ بِهِم، فَإِنَّ اللَّهَ عز و جل لَمَّا اختارَ خَلقَهُ اختارَ وُلدَ آدَمَ، ثُمَّ اختارَ مِن وُلدِ آدَمَ العَرَبَ، ثُمَّ اختارَ مِنَ العَرَبِ مُضَرَ، ثُمَّ اختارَ مِن مُضَرَ قُرَیشاً، ثُمَّ اختارَ مِن قُرَیشٍ هاشِماً، ثُمَّ اختارَنی مِن هاشِمٍ وأهلَ بَیتی کَذلِکَ.(۱۱) پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) فرمود: خداوند عز و جل در میان همه آفریده هایش، برگزیده هایى دارد. او از میان سرزمین ها برگزیده هایى دارد، و از میان شب ها برگزیده هایى و از میان روزها برگزیده ایى دارد، و از میان ماه ها برگزیده هایى دارد، و از میان بندگانش برگزیدگانى دارد، و از میان بندگان برگزیده هم، برگزیدگانى.
برگزیده هاى خدا از میان سرزمینها، مکّه و مدینه و بیت المقدِس هستند. برگزیده هاى او از میان شبها، شبهاى جمعه و شب نیمه شعبان و شب قدر و شب دو عید فطر و قربان هستند. برگزیده هاى او از میان روزها، روزهاى جمعه و عیدها هستند. برگزیده هاى او از میان ماهها، رجب و شعبان و ماه رمضان هستند. برگزیده هاى او از میان بندگانش، فرزندان آدم (علیه السلام) هستند. و برگزیدگانش از میان فرزندان آدم، کسانى هستند که آنان را از روى شناخت، برگزیده است؛ چرا که خداى متعال، چون آفریدگانش را برگزید، فرزندان آدم (علیه السلام) را برگزید و از میان آنان عرب را برگزید و از میان عرب، مُضَر را برگزید و از میان مُضَر، قریش را برگزید و از میان قریش، [فرزندان] هاشم را برگزید و مرا از میان [فرزندان] هاشم، برگزید و اهل بیت من نیز چنین اند. – عنه (صلى الله علیه و آله): إنَّ اللَّهَ- تَبارَکَ وتَعالَى- اختارَ مِنَ الکَلامِ أربَعَهً، ومِنَ المَلائِکَهِ أربَعَهً، ومِنَ الأَنبِیاءِ أربَعَهً، ومِنَ الصّادِقینَ أربَعَهً، ومِنَ الشُّهَداءِ أربَعَهً، ومِنَ النِّساءِ أربَعَهً، ومِنَ الشُّهورِ أربَعَهً، ومِنَ الأَیّامِ أربَعَهً، ومِنَ البِقاعِ أربَعاً. فَأَمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الکَلامِ: فَسُبحانَ اللَّهِ، وَالحَمدُ للَّهِ، ولا إلهَ إلَّااللَّهُ، وَاللَّهُ أکبَرُ؛ فَمَن قالَها عَقیبَ کُلِّ صَلاهٍ کَتَبَ اللَّهُ لَهُ عَشرَ حَسَناتٍ، ومَحا عَنهُ عَشرَ سَیِّئاتٍ، ورَفَعَ لَهُ عَشرَ دَرَجاتٍ. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ المَلائِکَهِ: فَجَبرَئیلُ، ومیکائیلُ، وإسرافیلُ، وعِزرائیلُ. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الأَنبِیاءِ: فَاختارَ إبراهیمَ خَلیلًا، وموسى کَلیماً، وعیسى روحاً، ومُحَمَّداً حَبیباً. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الصِّدّیقینَ: فَیوسُفُ الصِّدّیقُ، وحَبیبٌ النَّجّارُ، وعَلِیُّ بنُ أبی طالِبٍ. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الشُّهَداءِ: فَیَحیَى بنُ زَکَرِیّا، وجِرجیسُ النَّبِیُّ، وحَمزَهُ بنُ عَبدِ المُطَّلِبِ، وجَعفَرٌ الطَّیّارُ. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ النِّساءِ: فَمَریَمُ بِنتُ عِمرانَ، وآسِیَهُ بِنتُ مُزاحِمٍ امرَأَهُ فِرعَونَ، وفاطِمَهُ الزَّهراءُ، وخَدیجَهُ بِنتُ خُوَیلِدٍ.وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الشُّهورِ: فَرَجَبٌ، وذُو القَعدَهِ، وذُو الحِجَّهِ، وَالمُحَرَّمُ؛ وهِیَ الأَربَعُ الحُرُمُ. وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ الأَیّامِ: فَیَومُ الفِطرِ، ویَومُ عَرَفَهَ، ویَومُ الأَضحى، ویَومُ الجُمُعَهِ. (وأمّا خِیَرَتُهُ مِنَ البِقاعِ: فَمَکَّهُ، وَالمَدینَهُ، وبَیتُ المَقدِسِ، و) فارَ التَّنّورُ بِالکوفَهِ؛ وإنَّ الصَّلاهَ بِمَکَّهَ بِمِائَهِ ألفِ صَلاهٍ، وبِالمَدینَهِ بِخَمسٍ وسَبعینَ ألفَ صَلاهٍ، وبِبَیتِ المَقدِسِ بِخَمسینَ ألفَ صَلاهٍ، وبِالکوفَهِ بِخَمسٍ وعِشرینَ ألفَ صَلاهٍ.(۱۲) پیامبر خدا (صلى الله علیه و آله) فرمود: خداى متعال از میان سخنان، چهار سخن را؛ از میان فرشتگان، چهار فرشته را؛ از میان پیامبران، چهار پیامبر را؛ از میان راستگویان، چهار تن را؛ از میان شهیدان، چهار شهید را؛ از میان زنان، چهار بانو را؛ از میان ماهها، چهار ماه را؛ از میان روزها، چهار روز را؛ و از میان سرزمینها، چهار سرزمین را برگزید. برگزیده هاى خداوند از میان سخنانْ «سبحان اللَّه»، و «الحمد للَّه»، و «لا إله إلّااللَّه» و «اللَّه اکبر» هستند.
هر که این سخنان را پس از هر نماز بگوید، خداوند براى او ده حسنه مى نویسد و از او ده گناه را پاک مى کند و او را ده درجه بالا مى برد. برگزیدگان خدا از میان فرشتگان، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل هستند. برگزیدگان او از میان پیامبران: ابراهیم را دوست خود، موسى را هم سخن خود، عیسى را روح خود و محمّد را حبیب خویش برگزید. برگزیدگان او از میان صدّیقان، یوسف صدّیق و حبیب نجّار و على بن ابى طالب هستند.[۱۳] برگزیدگان او از میان شهیدان، یحیى بن زکریّا و جرجیس پیامبر و حمزه بن عبد المطّلب و جعفر طیّار هستند. برگزیدگان او از میان زنان، مریم (دختر عمران) و آسیه (دختر مزاحم و همسر فرعون) و فاطمه زهرا و خدیجه (دختر خُویلد) هستند. برگزیده هاى او از میان ماه ها، رجب و ذىقعده و ذىحجّه و محرّم هستند که ماه هاى چهارگانه حرام اند. برگزیده هاى او از میان روزها، روز فطر و روز عرفه و روز قربان و روز جمعه هستند. برگزیده هاى او از میان سرزمینها، مکّه و مدینه و بیت المقدس و محلّ فوران آب از تنور در کوفه هستند. همانا نماز در مکّه با صد هزار نماز، در مدینه با هفتاد و پنج هزار نماز، در بیت المقدس با پنجاه هزار نماز، و در کوفه با بیست و پنج هزار نماز، برابر است.(۱۴)
تحلیل مطلب:
از آیات و روایات فوق به دست می آید که گزینش و صفی شدن و اختیار کردن و گلچین نمودن کار خدا و یک سنت الهی درباره موجودات و مخلوقات است. و به کار بردن واژه هایی با مضامین فوق حاکی از عنایت و توجه ویژه الهی به گلچین شدگان از میان مخلوقات است.
از این رو درباره کاربرد واژه«صفوه الله» درباره حضرت آدم (علیه السلام) هر چند اختصاص این وصف را به ایشان اثبات نمی کند اما چند احتمال برای آن وجود دارد:
پیامبران الهی همه برگزیده خدا و مصطفای الهی محسوب می شوند اما برخی از انبیاء نسبت به برخی دیگر امتیاز ویژه ای دارند و از فضیلت و جایگاه برتری برخوردارند آنگونه که قران کریم می فرماید: «تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ» برخى از آن پیامبران را بر برخى دیگر برترى دادیم؛ از ایشان یکى آن است که خداوند با وى سخن گفت و پایگاههاى برخى از ایشان را بالا برد.(۱۵) در نتیجه حضرت آدم (علیه السلام) دارای یک ویژگی و امتیازی خاص بوده که مایه برتری او بر سایر انبیاء شده است و از این منظر به صفی الله توصیف شده است هر چند آن امتیاز دقیقا برای ما معلوم نباشد.
احتمال دوم درباره گزینش آدم (علیه السلام) از میان انسانهای پیشین است. زیرا طبق یک احتمال انسانهایی قبل از حضرت آدم(علیه السلام) بر روی زمین می زیسته اند. اما خداوند آدم و ذریه ایشان را برتری داده و برای خلیفه اللهی برگزید. از این رو صفی الله نامیده شد.
احتمال سوم تقدم در گزینش است. به این معنا که حضرت آدم (علیه السلام) نسبت به سایر پیامبران مصطفای اول است و گزینش او تقدم زمانی بر سایر پیامبران دارد.(۱۶)
احتمال چهارم تقدم آدم (علیه السلام) در زعامت و رهبری انسانهاست. لذا گزینش او برای هدایت بشر او را به صفی الله مشهور ساخته است.(۱۷) با عنایت به مطالب فوق، وجه روشن و شفافی برای صفی الله بودن آدم (علیه السلام) جز همان کلیاتی که درباره سایر پیامبران و مخلوقات وجود دارد نمی توان بیان کرد. زیرا هر چند درباره برخی از پیامبران مانند موسی(علیه السلام) صفت «کلیم الله» بودن یا برای عیسی (علیه السلام) صفت« روح الله » بودن وجه روشنی دارد اما برخی توصیفات دیگر درباره سایر انبیاء دلیل و توجیه روشنی ندارد مانند اینکه حضرت نوح (علیه السلام) به «نبی الله» توصیف می شود و می گوییم «السلام علی نوح نبی الله» در حالیکه پیامبر الهی بودن مختص نوح نیست. و همه پیامبران جزء انبیاء الهی محسوب می شوند و «نبی الله» اند. از این رو کاربرد مفهوم «صفوه الله» برای حضرت آدم(علیه السلام) دلیل بر اختصاص این صفت برای ایشان نمی شود و یک امر نسبی است. هر چند احتمالات چهارگانه فوق برای ایشان قابل ذکر است.
پی نوشت ها:
۱ . بقره/ ۱۳۰.
۲ . بقره/ ۱۳۲.
۳ . بقره/ ۲۴۷.
۴ . آل عمران/ ۳۳.
۵ . آل عمران/ ۴۲.
۶ . اعراف/ ۱۴۴.
۷ . نمل/ ۵۹.
۸ . ص/ ۴۵-۴۷.
۹ . ابن بابویه، محمد بن علی ، الخصال، علی اکبر غفاری، جامعه مدرسین، ۱۳۶۲ش، چاپ اول ، قم، ج ۱، ص ۲۲۵، ح ۵۸ ، عن موسى بن بکر عن الإمام الکاظم علیه السلام، بحار الأنوار: ج ۶۰، ص ۲۰۵، ح ۲.
۱۰ . ابن بابویه، محمد بن علی ، کمال الدین، علی اکبر غفاری، ناشر: اسلامیه، ۱۳۹۵ش، چاپ دوم، تهران، ج ۱، ص ۲۸۱، ح ۳۲ عن أبی بصیر عن الإمام الصادق عن آبائه علیهم السلام، بحار الأنوار: ج ۳۶ ص ۲۵۶ ح ۷۴ و ج ۲۵، ص ۳۶۳، ح ۲۲.
۱۱. حسن بن علی(امام یازدهم)، التفسیر المنسوب إلى الإمام العسکری علیه السلام، مدرسه امام مهدی (علیه السلام)، ناشر: مدرسه امام مهدی (علیه السلام)، ۱۴۰۹ق، چاپ اول، ایران ، قم ، ص ۶۶۱ ح ۳۷۳، بحار الأنوار: ج ۹۱، ص ۱۲۶، ح ۲۳.
۱۲. راوندی کاشانی ، فضل بن علی ، النوادر للراوندی( المستدرکات)، احمد صادقی اردستانی، دارالکتاب، بی تا، چاپ اول، ایران قم، ص ۲۶۰ ح ۵۲۶ عن ابن عبّاس، بحار الأنوار: ج ۹۷، ص ۴۷، ح ۳۴.
۱۳ . در حدیث، نام چهارمین صدّیقِ برگزیده، نیامده است.
۱۴ . محمدى رىشهرى، محمد، حکمت نامه پیامبر اعظم «صلى الله علیه و آله و سلم»، موسسه علمى فرهنگى دار الحدیث، سازمان چاپ و نشر – قم – ایران، چاپ: ۲، ۱۳۸۷ ه.ش، ص ۳۹۴-۴۰۳.
۱۵ . بقره /۲۵۳.
۱۶ . جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، نشر اسراء ، ۱۳۸۱ش، چاپ اول، قم، ج ۱۴، ص ۱۰۰.
۱۷ . جوادی آدمی ، عبدالله ، تسنیم ، نشر اسراء ، ۱۳۸۱ش ،چاپ اول، قم، ج ۱۴، ص ۱۰۰.