کتاب مخزن الاسرار از کیست و درباره چیست

کتاب مخزن الاسرار اثر کیست کلاس پنجم فارسی نهم کتاب مخزن الاسرار از آثار کیست ششم

کتاب مخزن الاسرار از کیست

مَخزَن‌الاَسرار نخستین مثنویِ نظامی گنجوی شاعر ایرانی است.

از آنجا که در خود کتاب اشاره مستقیم و یا غیرمستقیمی به تاریخ سرایش و یا تاریخ تقدیم اثر به والی آذربایجان (و نه اران) نشده‌است، و همچنین در آثار معتبر دیگر نیز تاریخ دقیق خلق این اثر ذکر نشده، نمی‌توان بیقین تاریخ آن را تعیین کرد. ولی با توجه به اینکه نظامی تاریخ‌های بسیار دقیق دیگری از آثار، سن فرزند و ماده تاریخ‌های دیگر در آثار دیگرش می‌دهد، و همچنین با بررسی تاریخ آذربایجان و اران، و مطالعات تطبیقی می‌توان بیقین گفت که خلق این اثر بین سالهای ۵۶۱ و ۵۶۹ قمری می‌باشد (و به احتمال زیاد نزدیک به ۵۶۹ برابر با ۱۱۷۳میلادی است.

نظامی این کتاب را به «ملک فخرالدین بهرامشاه بن داوود» والی آذربایجان تقدیم کرد.

موضوع کتاب مخزن الاسرار چیست

این مثنوی را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: بخش اول شامل ابیاتی در توحید و ستایش و ذکر عظمت و قدرت خداوند و مناجات به درگاه اوست و نعت‌هایی دربارۀ پیامبر اکرم و توصیف معراج آن حضرت، مدح ملک فخرالدین بهرام‌شاه و سپس گفتارهایی دربارۀ سبب نظامک کتاب، فضیلت سخن، برتری سخن منظوم بر منثور، در معرفت دل و طلب حقایق و سپس توصیف مکاشفه‌هایی در خلال دو خلوت است که حدود هشتصد بیت به بیان این مقدمات اختصاص دارد.

بخش دوم کتاب شامل بیست مقاله است که در آنها مطالبی اخلاقی و گاه انتقادی طرح می‌شود که در خلال بسط و بیان، با اندیشه‌ها و مضامین و تصویرهایی مناسب همراه می‌شود و مخاطب به رعایت آنها سفارش و ترغیب می‌شود و در پایان هم داستانی نقل می‌گردد که با موضوع کانونی مقاله کم‌وبیش تناسبی دارد. این کتاب بعد از مقالۀ بیستم با ۲۴ بیت که در ذیل عنوان «ختم کتاب» آمده است، پایان می‌پذیرد که توصیفی از کتاب «مخزن» و بیان قدر و قیمت آن است و اینکه در هر حال تحفه‌ای ناچیز به درگاه ملک است و هر سخنی در آن از ادب و دیانت برخاسته است.

از میان آثار نظامی همین اولین اثر اوست که صبغۀ تعلیمی دارد و محتوای آن در بخش دوم، طرح همان مطالب حکمی و اخلاقی با صبغۀ عرفانی است که در آثار مشابه دیگر نیز ملاحظه می‌شود.

«مخزن الاسرار» اثری از نوع تعلیمی و حکمی است. زمینۀ معنایی این نوع شعر غالباً بر اساس ارزش‌های معنوی و بایست و نبایست‌های اخلاقی و تعلیم چگونه زیستن و بیان وظایف انسان نسبت به خدا، جامعه و طریق رستگاری او بنا می‌شود. طبیعی است مخاطب اینگونه آثار بیشتر مردم عادی و کم‌سوادند؛ زیرا باسوادان و تحصیل‌کردگان به‌ویژه در دوران کهن با این اخلاقیات کم‌وبیش آشنا بوده‌اند و نیاز به تعلیم نداشته‌اند. در این مثنوی هیچ‌یک از عناصر بلاغی دیده نمی‌شود؛ زبان غالباً پیچیده و گاه در مقایسه با زبان شاعران خراسان و عراق ناآشنا و در مواردی بیش از حد موجز است. وزن انتخاب‌شده برای مثنوی نیز روان و مناسب برای روایت و بیان شعر تعلیمی نیست و مطالب اخلاقی به‌آسانی در آن جا نمی‌افتد و چه‌بسا بیشتر از محتوا خودنمایی می‌کند و ضرب‌آهنگ مقتضی حال موضوع و مطابق با احوال روانی مخاطبانی که توقع نصیحت‌گویی موقرانه دارند نیست.